Người đầu tiên kể cho chúng tôi chuyện này là một cô giáo ở điểm trường trên sườn núi. Cô không nói về suy dinh dưỡng, không nói về chỉ số nào. Cô chỉ nói: "Đến khoảng mười giờ là các em không nghe được nữa." Một câu ngắn, và nó ở lại với chúng tôi rất lâu.

Buổi chiều hôm ấy, cả nhóm ngồi lại trong bếp trường — một gian nhỏ, bếp củi, mấy cái nồi to. Người phụ trách bếp bảo mỗi tháng có bấy nhiêu tiền, chia cho bấy nhiêu bữa, nên thịt là thứ phải cân. Không ai trong chúng tôi biết trả lời thế nào. Chỉ biết là khi về, xe im lặng hơn lúc đi.

Chúng tôi bắt đầu từ chỗ nhỏ nhất

Era không xây bếp mới và không thay ai làm việc của họ. Việc chúng tôi làm đơn giản hơn nhiều: góp phần thực phẩm để bếp trường có thịt trong bữa trưa, và làm điều đó đều đặn chứ không chỉ một lần cho có. Thầy cô vẫn là người nấu, người chia, người biết em nào cần thêm.

Cách ấy chậm và không ồn. Nhưng nó tôn trọng những người đang ở đó mỗi ngày — và giữ cho việc thiện nguyện không biến thành một buổi diễn.

Điều làm người đi nhớ nhất

Không phải lúc trao. Là lúc ngồi lại ăn cùng. Bát cơm ở đó không ngon theo nghĩa nhà hàng, nhưng có một sự chăm chút mà người thành phố ít gặp: cô giáo gắp thêm cho em nhỏ nhất, các em lớn tự động nhường. Một trật tự không ai dạy.

“Chúng tôi không nghĩ mình đang cho ai cái gì. Một bữa cơm có thịt là điều tối thiểu mà một đứa trẻ đi học nên có. Chúng tôi chỉ đang trả lại phần đáng ra đã phải ở đó.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Vì sao một công ty du lịch làm việc này

Trước khi là một công ty du lịch, những con người của Era là một nhóm thiện nguyện. Chúng tôi biết Tây Bắc bằng đường đi chứ không bằng ảnh — biết đèo nào sương xuống sớm, khúc nào mùa mưa lở đất, điểm trường nào phải bỏ xe đi bộ. Cái biết ấy sau này thành nghề. Nhưng gốc của nó là những chuyến đi không bán cho ai.

Nên khi Era lớn lên, việc này không phải phần thêm vào cho đẹp hồ sơ. Nó là phần chúng tôi bắt đầu từ đó.

Lần đầu mang sữa lên, chúng tôi làm sai. Cả nhóm phát trực tiếp cho các em ngay giữa sân, ai cũng vui, ảnh chụp rất đẹp. Rồi một thầy giáo nói nhỏ: "Các anh về thì hết." Câu đó đúng, và nó khiến chúng tôi phải nghĩ lại từ đầu.

Từ một buổi vui thành một nếp

Nay sữa được gửi theo đợt, giao cho nhà trường giữ và phát theo lịch của trường. Không có buổi trao rầm rộ. Các em uống sữa như một phần của giờ nghỉ, không phải như một món quà từ người lạ. Đó là điều chúng tôi muốn: một nếp, chứ không phải một sự kiện.

Cách này khiến chúng tôi ít ảnh đẹp hơn. Nhưng nó đúng hơn.

Điều bất ngờ ở những vùng khó

Trẻ con ở đâu cũng biết chia. Chúng tôi từng thấy một em nhỏ giữ lại hộp sữa của mình, không uống. Hỏi thì em bảo để mang về cho em bé ở nhà. Không ai bảo em làm thế. Đó là bản năng của một đứa trẻ lớn lên trong gia đình phải chia mọi thứ.

Từ lần ấy, chúng tôi tính thêm phần cho các em có em nhỏ chưa đi học. Một việc nhỏ, nhưng nó bắt đầu từ chỗ chịu quan sát thay vì chỉ chịu cho.

“Làm thiện nguyện lâu rồi mới hiểu: cái khó không phải tìm ra người cần giúp. Cái khó là giúp theo cách không làm họ cảm thấy mình đang được thương.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Đường đi của một thùng sữa

Từ kho ở Hà Nội, sữa lên xe cùng các phần hàng khác, đi trong đêm để sáng ra kịp đến trường. Mùa mưa, có đoạn phải bỏ xe lớn, chuyển sang xe nhỏ hoặc gùi bộ vào. Đến nơi, đếm lại, ký nhận, chụp ảnh biên bản. Phần việc ấy khô khan nhưng cần — vì nó là cách chúng tôi giữ lời với những người đã góp.

Điều khiến người đi lần đầu lặng đi không phải cái lạnh. Là chuyện các em vẫn đi học trong cái lạnh đó. Chân đất hoặc dép tổ ong, áo mỏng, tay đút vào ống tay áo của nhau cho ấm. Không ai kêu. Hình như với các em, đó là mùa đông bình thường.

Vì sao phải đi trước mùa rét

Trao áo ấm vào giữa mùa đông là muộn. Đến khi rét thật thì đường đã khó, sương xuống dày, và các em đã lạnh mấy tuần rồi. Nên Era chốt danh sách từ tháng chín, đi trong tháng mười và mười một. Việc chuẩn bị sớm không lãng mạn, nhưng nó là phần quyết định.

Không chỉ áo

Áo là thứ dễ nghĩ đến nhất. Nhưng đi rồi mới thấy thiếu nhất là chăn và giày. Chăn vì phòng bán trú nhiều nơi chỉ có vách gỗ, gió lùa suốt đêm. Giày vì đường đến trường là đất, mùa mưa thì nhão, mùa khô thì đá. Một đôi giày bền hơn ba cái áo mỏng.

Chuyện của người đi

Có một điều gần như ai đi cũng kể lại: các em không xin thêm. Nhận một cái áo là cảm ơn, mặc vào, rồi chạy đi chơi. Không có sự chờ đợi nào trong mắt các em cả. Và chính điều đó làm người cho khó chịu nhất — vì nó nhắc rằng mình đến muộn.

“Mỗi năm chúng tôi lại thấy mình đi chậm. Không phải vì làm ít, mà vì càng đi càng biết còn bao nhiêu chỗ chưa tới. Cái biết đó không dễ mang về, nhưng nó là lý do năm sau chúng tôi lại đi.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Nếu bạn muốn cùng đi

Đoàn thiện nguyện của Era không cần người khoẻ hay người có kinh nghiệm. Cần người chịu được một đêm trên xe, chịu được việc mình không phải nhân vật chính, và chịu được cảm giác về nhà rồi vẫn nghĩ về chỗ đó. Nếu bạn ổn với ba điều ấy, chúng tôi rất mong gặp bạn.

Chúng tôi hiểu ra điều này khá muộn. Đợt đầu mang sách lên, cả nhóm rất vui vì gom được nhiều. Nửa năm sau quay lại, sách vẫn mới — vì chưa ai đọc. Không phải các em không muốn. Là vì tủ ở phòng thầy cô, và mở tủ cần xin phép.

Đưa sách xuống thấp

Nay mỗi lần làm, Era làm cả cái góc chứ không chỉ mang sách. Giá thấp để các em nhỏ nhất cũng lấy được. Đệm ngồi để đọc được lâu. Đèn cho những ngày sương mù trời tối từ ba giờ chiều. Và không có khoá.

Việc bỏ khoá làm nhiều người lo sách sẽ mất. Có mất một ít. Nhưng số sách được đọc nhiều hơn số sách mất, rất nhiều lần.

Sách nào các em thật sự đọc

Không phải sách giáo khoa, cũng không phải sách khuyên người ta phải sống thế nào. Là truyện tranh, truyện cổ tích, sách có nhiều hình, sách về động vật và về những nơi rất xa. Trẻ con ở đâu cũng vậy: các em đọc để đi khỏi chỗ mình đang ngồi một lúc.

Nên khi gom sách, chúng tôi xin đúng những loại đó. Sách hay mà không ai mở thì chỉ là giấy.

“Có thứ mình cho thì hết, có thứ mình cho thì nhân lên. Một góc đọc thuộc loại thứ hai. Nó ở lại đó sau khi mình về, và nó làm việc mỗi ngày mà không cần ai trông.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Điều chúng tôi chưa làm được

Sách cần được đổi mới. Một góc đọc dùng ba năm mà không thêm sách thì các em đọc hết và thôi. Đây là phần Era còn làm chưa tốt, và đang tìm cách để việc bổ sung thành đều đặn thay vì phụ thuộc từng đợt quyên góp.

Chúng tôi nói ra chỗ chưa được, vì một dự án chỉ đáng tin khi nó dám nói cả phần còn thiếu.

Ý tưởng đến từ một điều rất thực dụng: xe caravan lên Tây Bắc bao giờ cũng còn chỗ. Khách mang theo hành lý cá nhân, còn khoang sau thường trống. Nếu chỗ trống ấy chở áo ấm hoặc sách thì chuyến đi không dài thêm một phút nào.

Không biến khách thành người làm từ thiện

Đây là chỗ chúng tôi cẩn thận nhất. Khách đi caravan là đi chơi, và họ có quyền chỉ đi chơi. Nên điểm dừng thiện nguyện được đặt như một phần lịch trình tự nhiên — ghé một điểm trường trên đường, ở lại một giờ, ai muốn tham gia thì tham gia. Không ai bị nhìn nếu ngồi trên xe.

Điều thú vị là gần như không ai ngồi trên xe.

Điều xảy ra trong một giờ đó

Một giờ không đủ để làm gì lớn. Nhưng nó đủ để một người từ thành phố ngồi xuống cạnh một đứa trẻ vùng cao, hỏi em học lớp mấy, và nghe câu trả lời. Sau đó cả hai đều khác đi một chút. Chúng tôi đã thấy điều này xảy ra nhiều lần và vẫn không quen được.

“Chúng tôi không muốn khách của mình cảm thấy đang được dạy một bài học. Chỉ muốn mở một cánh cửa, rồi để họ tự bước qua nếu muốn. Phần lớn đều bước qua.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Vận hành thế nào cho không lộn xộn

Mỗi đoàn caravan có một điều phối viên riêng lo phần hàng: nhận từ kho, kiểm trước khi đi, làm việc với nhà trường về giờ và số lượng. Khách không phải quản việc đó. Đến nơi thì mọi thứ đã sẵn, chỉ còn phần gặp nhau.

Chúng tôi cũng hẹn giờ rất kỹ với nhà trường. Một đoàn xe mười chiếc đến vào giờ học sẽ làm loạn cả buổi, nên điểm dừng luôn xếp vào giờ nghỉ hoặc sau giờ tan. Việc đó nghe nhỏ, nhưng nó là ranh giới giữa "đến thăm" và "đến làm phiền".

Điều chúng tôi học được từ khách

Khách dạy chúng tôi một điều mà chúng tôi không tự nghĩ ra: đừng dừng ở chỗ trao. Có đoàn đề nghị chơi cùng các em một trận bóng, có đoàn xin ở lại ăn trưa cùng. Những việc ấy không có trong kế hoạch của Era, và chúng là phần các em nhớ lâu nhất.

Nên bây giờ điểm dừng luôn có một khoảng trống không lịch trình. Chúng tôi để dành chỗ cho những điều mình không đoán được.

Ruộng bậc thang Mù Cang Chải, đèo Khau Phạ trong sương, những phiên chợ mở từ bốn giờ sáng — đó là phần ai cũng thấy trên ảnh. Phần không có trên ảnh là quãng đường giữa chúng: những khúc mà xe phải bò, những đoạn mùa mưa lở đất, và cái cảm giác đi hai tiếng mà chưa gặp ai.

Vì sao cung này khó làm đúng

Tây Bắc dễ đi sai theo hai cách. Một là đi quá nhanh — nhồi bốn tỉnh vào ba ngày, cả đoàn chỉ nhìn thấy kính xe. Hai là đi quá thô — ngủ chỗ không đủ ấm, ăn chỗ không đủ sạch, rồi gọi đó là trải nghiệm bản địa.

Cả hai đều làm khách về mà không muốn quay lại. Nên Era xếp cung này chậm hơn mặt bằng chung, và chọn chỗ nghỉ theo tiêu chí ấm và sạch trước khi tính đến đẹp.

Cái biết đến từ đâu

Chúng tôi biết đèo nào sương xuống từ ba giờ chiều, quán nào mở sớm cho đoàn đi từ tinh mơ, nhà nào cho ngủ nhờ khi đường tắc. Cái biết ấy không có trong tài liệu nào. Nó đến từ những năm đi lên đó mỗi mùa đông với xe chở áo ấm.

“Chúng tôi không đến Tây Bắc như người bán tour. Chúng tôi đến đó trước, nhiều lần, khi chưa có gì để bán. Nên bây giờ khi đưa khách lên, chúng tôi biết mình đang giới thiệu điều gì.”

Nguyễn Song NamThành viên Hội đồng quản trị · Công ty Đầu tư Quốc tế Đông Phương

Và một điểm dừng không ghi trong brochure

Trên tuyến này, Era luôn giữ một chỗ trống trong lịch trình cho một điểm trường. Không bắt buộc, không tính thêm tiền. Chỉ là nếu đoàn muốn, chúng tôi biết đường vào — và biết nên mang gì.