Almost nobody drives over it any more. A tunnel takes the traffic through the mountain now, which means the old road over Ngang Pass is empty — and that emptiness is exactly why it is worth the detour. The pass marks the southern boundary of Ha Tinh, it carries a stone gate built in the nineteenth century, and it is the subject of one of the most quoted poems in the Vietnamese language. So what is up there?
A frontier for a very long time
The Hoanh Son range runs from the mountains to the sea and forms a natural wall across the country. For centuries it was a genuine frontier, first between kingdoms and later between rival Vietnamese houses.
That history is not decoration. Armies, envoys and traders all had to cross here, and the pass was the only practical way over until modern engineering went through the rock instead.
It remains a provincial boundary today, dividing Ha Tinh from the province to the south.
Ships passing offshore used the range as a landmark long before roads existed, and the mountains are visible from a considerable distance out at sea.
The gate at the top
Hoanh Son Quan is a squat stone gateway on the crest, built under the Nguyen dynasty to control movement over the pass. It is weathered, unrestored and unmistakably a piece of working infrastructure rather than a monument.
Steps lead up to it from the road. The stonework is plain and the setting does the rest .
A ruined watchtower and old foundations lie scattered along the crest. Nothing is signposted, so a guide or a little reading beforehand makes the difference.
The poem
A celebrated poem written on crossing this pass describes evening, an empty landscape and a traveller far from home. Vietnamese visitors arrive knowing it, and many will recite a line at the top.
Reading a translation before you go changes what you are looking at. Without it, this is a pretty viewpoint; with it, it is a place that has been in the language for two centuries.
The poem is taught in school, which is why Vietnamese travellers of every age arrive with it already in their heads and foreign visitors arrive without it.
The view and the drive
From the crest the road looks down over the sea on one side and the ridge running inland on the other. On a clear afternoon it is the best coastal view in the province.
The old road is narrow, winding and in variable condition. Drive it slowly, and do not attempt it at night or in heavy rain.
Practical notes
There is very little at the top: the gate, the view and some informal drink stalls. Bring water and do not plan a long stay.
The tunnel is the sensible route if you are simply travelling south. Take the pass as a deliberate detour rather than as transport.
Sunset from the crest is the best time of day and also the most awkward, since the descent is then in fading light. Decide which you value before setting out.
How it fits a Ha Tinh route
The pass sits at the far southern end of the province, close to the squid rafts at Vung Ang — see Vung Ang live squid, which makes an obvious pairing for the same day. Coming from the north you will have passed Thien Cam Beach. For the classical landscape at the other end of the province, see Huong Tich Pagoda, and for the poetry tradition that runs through both, see vi giam and ca tru. Era Tourist drives the old road in the late afternoon and takes the tunnel back.
Gần như không còn ai lái xe qua nữa. Hầm đường bộ đã hút hết xe cộ xuyên qua lòng núi, nghĩa là con đường cũ vượt đèo Ngang giờ vắng tanh — và chính sự vắng ấy mới là lý do đáng đi vòng. Con đèo đánh dấu ranh giới phía nam của Hà Tĩnh, trên đỉnh có một cửa ải bằng đá dựng từ thế kỷ mười chín, và nó là đề tài của một trong những bài thơ được nhắc nhiều nhất trong tiếng Việt. Vậy trên đó có gì?
Một đường biên suốt bao đời
Dãy Hoành Sơn chạy từ núi ra tới biển, dựng thành một bức tường tự nhiên cắt ngang đất nước. Suốt nhiều thế kỷ đây là đường biên thật sự, trước là giữa các vương quốc, sau là giữa các thế lực người Việt đối địch.
Lịch sử ấy không phải thứ trang trí. Quân đội, sứ bộ và thương nhân đều phải vượt qua đây, và con đèo là lối duy nhất khả dĩ cho tới khi kỹ thuật hiện đại chọn xuyên thẳng qua đá.
Đến nay nó vẫn là ranh giới hành chính, chia Hà Tĩnh với tỉnh phía nam.
Tàu thuyền ngoài khơi lấy dãy núi này làm mốc từ rất lâu trước khi có đường bộ, và từ ngoài biển xa vẫn nhìn thấy được dãy núi.
Cửa ải trên đỉnh
Hoành Sơn Quan là một cổng đá thấp trên sống đèo, dựng dưới triều Nguyễn để kiểm soát người qua lại. Nó phong hóa, chưa trùng tu, và rõ ràng là một công trình dùng để làm việc chứ không phải một đài kỷ niệm.
Có bậc thang dẫn lên từ mặt đường. Phần đá mộc mạc, còn lại thế đất tự lo
Dọc sống đèo còn rải rác vài nền móng cũ và dấu vọng gác. Không có bảng chỉ dẫn nào, nên một người dẫn hoặc chút đọc trước tạo ra khác biệt.
Bài thơ
Một bài thơ nổi tiếng viết khi qua đèo này tả buổi chiều, cảnh vắng và một người lữ khách xa nhà. Khách Việt tới đây đã thuộc sẵn, và không ít người đứng trên đỉnh là đọc lên một câu.
Đọc bài thơ trước khi đi sẽ đổi hẳn thứ bạn đang nhìn. Không có nó, đây là một điểm ngắm cảnh đẹp; có nó, đây là một nơi đã nằm trong tiếng Việt suốt hai trăm năm.
Bài thơ nằm trong sách giáo khoa, và đó là lý do khách Việt ở mọi lứa tuổi tới đây đã có sẵn nó trong đầu còn khách nước ngoài thì không.
Tầm nhìn và cung đường
Từ sống đèo, con đường nhìn xuống biển một bên và dãy núi chạy vào trong ở bên kia. Một buổi chiều trong, đây là tầm nhìn ra biển đẹp nhất tỉnh.
Đường cũ hẹp, quanh co và mặt đường thất thường. Hãy chạy chậm, và đừng đi ban đêm hay giữa mưa lớn.
Vài lưu ý thực tế
Trên đỉnh gần như không có gì: cái cổng, tầm nhìn và vài hàng nước tạm. Mang nước và đừng tính ở lại lâu.
Nếu chỉ đơn thuần đi về nam thì hầm là lựa chọn hợp lý. Hãy coi con đèo là một cú rẽ có chủ ý chứ không phải phương tiện di chuyển.
Hoàng hôn trên sống đèo là giờ đẹp nhất và cũng bất tiện nhất, vì lúc xuống thì trời đã nhá nhem. Hãy quyết trước mình coi trọng điều gì.
Ghép vào lộ trình Hà Tĩnh
Đèo nằm ở cực nam tỉnh, gần các bè mực Vũng Áng — xem mực nhảy Vũng Áng, cặp đôi hiển nhiên cho cùng một ngày. Đi từ phía bắc xuống thì bạn đã qua biển Thiên Cầm. Cảnh trí cổ điển ở đầu kia của tỉnh thì xem chùa Hương Tích, còn mạch thơ ca xuyên suốt cả hai thì xem ví giặm và ca trù. Era Tourist đi đường đèo cũ vào xế chiều và quay về bằng hầm.